Istorija Vrnjačke Banje

Vrnjačka Banja istorijsko nasleđe


Blagotvornost tretmana lekovitim vodama bila je poznata narodima u drevnim svetskim civilizacijama.
Vrste ritualnog kupanja u cilju fizičkog i duhovnog pročišćenja praktikovali su još stari Persijanci i Egipćani, a verovanje u lekovito i pročišćavajuće dejstvo vode bilo je prisutno u vreme starih Grka i Rimljana.

Na našim prostorima, smatra se da su vrnjačke mineralne vode u lekovite svrhe prvi koristili keltski narodi. Materijalni tragovi o korišćenju vrnjačke vode za piće i kupanje sežu u doba prisustva Rimljana na Balkanu, na prelasku u novu eru. Naime, 1924. godine, prilikom kaptaže tople vrnjačke mineralne vode, na dubini od 2,4o metara, pronadjen je Rimski izvor – Fons Romanus, i u njegovoj okolini veliki broj novčića iz doba rimske imperije.

Osim izvora, na tom mestu pronadjeni su ostaci nekadašnjeg bazena za kupanje, prsten, ključ i oko 80 novčića iz 4.veka, koji potvrdjuju tezu da su stari Rimljani znali za balneoterapiju.
Pretpostavlja se da su i Sloveni, koji su se u medjuvremenu doselili na ove prostore, koristili lekovite vrnjačke vode. O samom nastanku Vrnjačke Banje nisu sačuvani pisani dokumenti, kao što je nemoguće kontinuirano pratiti tok razvoja grada. Sadašnje ime Banja je dobila po selu Vrnjci, u čijem ataru su otkriveni mineralni izvori. Ne postoje pisani ni materijalni tragovi o tome da li je Turcima u srednjem veku bila poznata lekovitost ovih voda, ali se veruje da su je i oni koristili u lekovite svrhe.

U želji da ispita mineralne izvore u Srbiji, knjaz Miloš je početkom 19.veka pozvao saksonskog geologa, barona Herdera, upravnika saksonskih rudnika, koji je u to vreme smatran za velikog stručnjaka u svom domenu. On je ispitao i vrnjački izvor, ocenivši visokom ocenom kvalitet njegovih voda i uporedivši ih sa vodama čuvenih Karlovih Vari. Posle toga, žitelji okolnih sela počeli su da koriste ovu vodu za lečenje.

Temelj banje u Vrnjcima u savremenom smislu te reči postavljen je 1868. godine, kada su ugledni ljudi iz tog kraja, na čelu sa okružnim načelnikom Pavlom Mutavdžićem, formirali Osnovatelno fundatorsko društvo kiselo-vruće vode u Vrnjcima. Cilj formiranja Društva bila je briga o uredjenju i korišćenju mineralnih izvora.
Odmah potom pristupilo se kaptaži dva izvora mineralne vode i izgradnji kupatila i ostalih banjskih objekata. 1869/70 godina predstavlja prvu pravu banjsku sezonu i otvara perspektivu razvoja banje u moderno lečilište. Tome je pogodovala i činjenica da je osamdesetih godina 19.veka banja u Vrnjcima prešla u nadležnost države. Hronika jednog mesta istovremeno je i hronika njenih stanovnika.

U to vreme je visoki državni činovnik, general Jovan Belmarković, u banji sagradio svoju čuvenu vilu, i time utemeljio novu tendenciju srpskog gradjanskog sloja da tu gradi vile, kuće i pansione. Uporedo sa tim, počeli su da niču i prvi pravi ugostiteljski objekti, od kojih je najpoznatija Narodna gostionica Koste Petrovića-Rakice, otvorena 1885.godine.

Tih godina udaren je i temelj modernog urbanizma u Vrnjačkoj Banji, tako što je načinjen prvi regulacioni plan i uredjena centralna banjska zona.
Svoj procvat u tom periodu Banja je dozivela u godinama pred balkanske ratove, kada je izgradnjom pruge Stalać-Požega postala povezana sa ostalim većim srpskim gradovima. U to vreme postojao je veliki broj pansiona, gradski bioskop i ordinacije nekoliko lekara koji su studije medicine završili na prestižnim evropskim univerzitetima. Naredbom vlasti, 1906. godine porušene su sve preostale straćare u mestu i sagradjene su nove kuće i banjski objekti.

Ratna golgota u Srbiji u periodu 1912-1918.godine uticala je na stagnaciju u razvoju Banje. Tokom Prvog svetskog rata u njoj je bilo smešteno nekoliko savezničkih bolnica. Krajem tridesetih godina 20.veka, Banja ponovo doživljava procvat. U tom periodu uradjeni su neki od kapitalnih projekata: kaptaža toplog mineralnog izvora 1924/25.godine, izgradnja sanatorijuma i modernih vila, otvaranje modernog kupatila, regulacija Vrnjačke reke, izgradnja mreže puteva, uredjenje parkova, kao i postavljanje modernog vodovoda i kanalizacije.
U procvatu je zanatstvo i trgovina, pa su tako prema popisu iz 1933.godine u Banji postojale 133 zanatske i trgovačke radnje. Novi gradjanski sloj organizovao je bogat kulturni i društveni život, koji je podrazumevao balove, sedeljke, koncerte i izložbe.
Uvodjenje Zakona o banjama donosi strogu kategorizaciju pansiona i vila, kojih je bilo 257 u vreme popisa iz 1935.godine. Te godine Vrnjačka Banja je bila rekorder u ondašnjoj Jugoslaviji po broju turista, kojih je bilo preko 28 000.

Neposredno posle Drugog svetskog rata, u Banji je opao nivo usluga. To više nije bilo prestižno mondensko mesto, jer su većinu gostiju činili pacijenti koji su došli na lečenje o trošku države. Narednih decenija Vrnjačka Banja polako vraća nekadašnji nivo i prestiž, grade se novi objekti, organizuju se kulturni dogadjaji i svečanosti i konstantno se povećava broj posetilaca.

Danas u Srbiji na mapi ne samo medicinskog turizma, već i rekreativnog turizma uopšte, Vrnjačka Banja s pravom zauzima najistaknutije i najznačajnije mesto. Puno korisnih informacija, ukoliko dolazite sa engleskog govornog područja, možete pročitati na ivrnjackabanja.com . Na ovom sajtu je banja jako lepo prezentovana na engleskom jeziku.